Author: lauri
• woensdag, maart 04th, 2009

Dit is het tweede artikel over het thema vrouwelijkheid & mannelijkheid: een ontdekkingsreis in een misschien wel onbekend territorium.
Het is algemeen aanvaard dat ieder van ons een mannelijk en een vrouwelijk deel in zich draagt. Ongeacht of we nu man of vrouw zijn. Mannelijkheid en vrouwelijkheid zijn dus niet sekse-gebonden.

Maar nu gaan we een stap verder. In dit artikel ga ik het niet hebben over de inhoud van deze begrippen, maar over de geslachtsbepaling zélf.
Wij kennen twee geslachten of seksen: man en vrouw. Iemand met mannelijke geslachtsdelen is een man en iemand met vrouwelijke geslachtskenmerken is dus een vrouw. We bepalen dat aan de hand van de biologie van het menselijk lichaam. Simpel en duidelijk toch? We hebben dus een dichotoom of dualistisch geslachtsssysteem. En wij denken dat dit algemeen, over de hele wereld, zo aanvaardt wordt; dat het zo is. Helaas, dit is westerse hoogmoed. In feite is de westerse cultuur hierin tamelijk uniek. Overal op de wereld waar het westerse denken nog geen grip heeft op het leven, vinden we volkeren die uitgaan van méér dan twee geslachten. Hoe kan dat nou? Dat komt omdat in de meeste niet-westerse culturen niet wordt uitgegaan van biologische verschillen in het bepalen van iemands geslacht, maar van andere factoren. Daar gaat dit artikel over.

Gender.
Eerst wil ik hier iets zeggen over de terminologie. In het Nederlands spreken we van ‘geslacht’of ‘sekse’. Ik vindt dat tamelijk hinderlijke termen, omdat ze altijd associaties oproepen met seksualiteit. Bovendien kan ‘geslacht’ ook worden opgevat als ‘generatie’, zoals in de taal van de Bijbel: “tot in het 3e en 4e geslacht”. In het Engels wordt een veel neutralere term gebruikt, namelijk ‘gender’. De meeste onderzoekers op dit gebied, ook in Nederland, hanteren dit engelse woord ‘gender’. Dat woord zal ik dan ook af en toe gebruiken.

Uit voortschrijdend onderzoek naar niet-westerse culturen over de hele wereld blijkt, dat men daar een onderscheid maakt tussen gender en biologie. Dus: iemands biologische kenmerken zijn losgekoppeld van iemands geslacht. Een persoon met mannelijke geslachtskenmerken kan heel goed een vrouw zijn en omgekeerd. Welk geslacht iemand heeft wordt bepaald door de sociale context, door diens beroep of werk en ook door de persoonlijkheid. Als een man bij voorkeur vrouwenwerk wil doen en zich als vrouw kleedt, wordt hij in de vrouwengemeenschap als mede-vrouw verwelkomd. Let wel: vrouwenwerk is in niet- westerse culturen niet minderwaardig, maar juist heel belangrijk. Als een vrouw graag wil jagen, vechten, constructiewerk doen en zich met de mannen verbindt, wordt zij man genoemd. In veel culturen worden kinderen dan ook niet meteen vanaf de geboorte als jongetje of meisje benoemd, nee het kind is vrij om zich in alle richtingen te ontwikkelen en pas in de puberteit bepaalt het jonge mens welk geslacht hij/zij kiest. Men ziet dat als een natuurlijke keuze van de ziel. Gendervariatie komt in allerlei vormen voor bij inheemse culturen over de hele wereld; niet alleen in Amerika, maar ook in heel Afrika, in China, Japan, Siberië, Nieuw Zeeland, Polynesië etc. Bij sommige volkeren kende men een ‘derde geslacht’, bij anderen vier geslachten/genders: man, vrouw-man, man-vrouw en vrouw. Zelfs in Europa is het een bekend verschijnsel geweest, tot vér na de Griekse beschaving. In 1994 is een onderzoek gepubliceerd over 120 vrouwen die als man leefden bij Slavische volken in de Balkan. Van tenminste 150 vrouwen in Nederland tussen 1550 en 1839 is met naam en toenaam bekend, dat zij als man leefden. Dat is natuurlijk het topje van de ijsberg, omdat er in die tijd weinig over geschreven werd. Het is vrijwel ondoenlijk om uit de overweldigende hoeveelheid informatie voorbeelden te kiezen, maar één voorbeeld wil ik graag geven, namelijk van het volk van de Navajo (Diné) in Noord Amerika. Zij kennen vijf genders: de vrouwelijke vrouw, de mannelijke vrouw, de hermafrodiet, de vrouwelijke man en de mannelijke man, in die volgorde. En volgens sommigen is er zelfs sprake van een zesde gender. Als nu twee mensen met dezelfde biologische kenmerken, maar van een verschillend gender met elkaar een (seksuele) relatie hebben, is dat in hun ogen géén same-sex-relatie. Westerse antropologen zagen dat in eerste instantie ten onrechte aan voor homoseksualiteit. Men gaf deze mensen de naam ‘berdache’. Dat woord komt uit het arabisch en betekent zoiets als ‘lustknaap’. Het moge duidelijk zijn dat deze term door de betrokkenen als zeer vernederend ervaren en afgewezen werd. Bij deze volkeren zelf hadden de personen van het ‘tussengeslacht’ vaak een bijzondere plaats in de gemeenschap; zij werden geëerd om hun kwaliteit als overbrugger van het vrouwelijke en mannelijke. In sommige stammen werden zij gezien als door de Grote Geest geroepen om zo te zijn en veel van deze mensen vervulden een rol als sjamaan, opvoeder van kinderen, vertrouwenspersoon bij relatieconflicten e.d.
Toen de blanken het grote westen van Amerika binnenstroomden, werden de volken daar geconfronteerd met het westerse dichotome geslachtssysteem, dat hen als volkomen vreemd en onnatuurlijk voorkwam. Het christelijk geloof dat de blanken meebrachten bevestigde dit systeem als van god gegeven en verklaarde alles wat anders was tot ‘zonde’.  Daardoor zijn de nieuwe generaties indianen vervreemd geraakt van hun oorpronkelijke flexibele waarden op het gebied van gender en man-vrouw verhoudingen. Diegenen van hen die zich niet voelen passen in het tweepolige gendersysteem, en die nu veelal buiten de huidige reservaten leven, zijn zichzelf gaan aanduiden met de naam ‘two-spirit-people’.( in plaats van de term ‘berdache’) Dat betekent dat zij zowel de geest van het vrouwelijke als die van het mannelijke in zich dragen.
Over vrouwen die een andere geslachtsrol aannamen was in eerste instantie niets bekend. Antropologen waren meestal mannen, en spraken met mannelijke stamvertegenwoordigers. Er was zowiezo bij westerse onderzoekers weinig tot geen aandacht voor de vrouwen van deze volkeren. Later werd veel meer bekend over de krachtige en leidinggevende rollen die vrouwen in het algemeen gespeeld hebben voordat de blanken kwamen en ook over vrouwelijke ‘two-spirits’.

Seksuele voorkeur niet bepalend.
Overigens moet met nadruk gezegd worden dat niet iedere ‘two-spirit’ een seksuele relatie heeft met iemand van hetzelfde biologische geslacht. Velen zijn gewoon gehuwd met iemand van het tegenovergestelde (biologische) geslacht. Seksualiteit of seksuele voorkeur is dan ook niet het belangrijkste kenmerk van een ‘two-spirit’-persoon. Dat hebben westerse onderzoekers ervan gemaakt, maar in wezen gaat het daar niet over. Het gaat er om welke plaats in de samenleving iemand in neemt en in wil nemen. Het is ook mogelijk dat dezelfde persoon gedurende de loop van haar/zijn leven meerdere gender-rollen leeft. Wanneer de context van iemands leven verandert, kan ook diens gender veranderen. Het blijft dus een meer of minder vloeiend gegeven. Grondslag hiervan is het bij niet-westerse volken diepgevoelde aspect van verandering dat aan de basis van alle leven ligt. Men ervaart de wereld als een dynamisch proces en alle leven als onderling verbonden. Een besef dat wij westerlingen grotendeels kwijt zijn geraakt – reden waarom we er zo naarstig naar op zoek zijn.

Partnerschap- versus dominantie-samenlevingen.
Het lijkt er sterk op dat gendervariaties bij niet-westerse volken vooral voortkwam uit de matrifocale partnerschapsculturen van veel volkeren in de pré-koloniale fase. (Volgens Paula Gunn Allen waren 80 % van de inheemse volkeren van Amerika matrifokaal georganiseerd, voordat de blanken kwamen.). Uit onderzoek in Afrika blijkt bijvoorbeeld dat men vóór de kolonisatie door de blanken een verschuivend gender-systeem bezat, dat eveneens gebaseerd was op een matrifocale voorgeschiedenis. Naarmate een cultuur meer mannelijk-dominant wordt, worden de tegenstellingen tussen mannen en vrouwen aangescherpt en is een tweedeling het gevolg. Je zou kunnen zeggen: door het patriarchaat is een tegenstelling gecreërd tussen het vrouwelijke en het mannelijke, die er vóór die tijd niet was. Zoals ik ook in mijn boek heb geschetst, werd in de prehistorie vrouwelijkheid en mannelijkheid vooral als complementair, aanvullend, gezien. Zo was het ook bij de inheemse volkeren van Amerika en elders. In die gedachtengang is het dan ook begrijpelijk dat men het mannelijke en vrouwelijke als een vloeiende overgang beleeft.

Slot.
Wij westerlingen hebben overal een naamkaartje op geplakt. Daarmee is alles statisch gemaakt. Ieder moet een hokje hebben, waar hij/zij in geplaatst kan worden en als je daar niet in past ben je ‘afwijkend’. Onze medische wetenschap ziet alleen een lichaam en bepaalt aan de hand daarvan ons geslacht. Dat is een gevolg van ons analytisch denken. Dit soort denken isoleert de mens van haar/zijn omgeving. Zo hebben wij voor de persoonlijke en natuurlijke behoeften van mensen etiketten bedacht: man, vrouw, heteroseksueel, homoseksueel, biseksueel, travestiet, transseksueel, etc.(zelfs ‘metroseksueel’ ). Maar ook in de westerse wereld zijn er mensen die niet in een hokje passen; die zich niet thuisvoelen bij het etiket ‘man’ of ‘vrouw’. Deze mensen noemen zich ook wel transgenders. In deze kringen wordt dan ook gepleit door een gendercontinuüm, een soort een lijn waarbij de vaste waarden over man en vrouw aan de uiteinden liggen en waarover wij ons in het leven gevarieerd kunnen voortbewegen. Kunnen we ons vinden in die gedachtengang, dan hoeven we onze identiteit niet langer te ontlenen aan verschillen ten opzichte van de ander, maar zijn we beter in staat de overeenkomsten tussen onszelf en de medemens te ontdekken.

You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a response, or trackback from your own site.

7 Responses

  1. Mooi stuk weer, Lauri! Heel interessant. Je bent echt goed op dreef, zeg.

    Liefs van Anouk.

  2. Wat een ongelooflijk interessant en goed stuk, ik wist dit niet!! Je gaat meteen met andere ogen naar jezelf en mensen om je heen kijken.

    Heb wel eens gelezen over vrouwen in een bepaald land (ben kwijt waar dat was, maar kon wel eens heel goed ergens in het oostblok zijn) die er bewust voor kiezen om als man door het leven te gaan. In het artikel werd geschetst dat deze vrouwen daar een enorm belang bij hebben om dit te doen, omdat dit statusverhogend werkt in hun situatie, en de nodige economische en financiële voordelen heeft. Zij konden op deze manier economisch zelfstandig zijn, wat niet had gekund als zij als ‘vrouw’ door het leven waren gegaan, dan waren zij veroordeeld geweest tot een eenzaam leven achter het fornuis.

    Dat je lichaam niet persé bepaalt of je man(nelijk) of vrouw(elijk) bent vind ik een hele interessante gedachte, die mij ook vaak door het hoofd heeft gespeeld. Ik voldoe nl. niet aan ‘het gemiddelde plaatje’ wat hoort bij het ‘vrouwzijn’ in mijn omgeving. Werd daar best wel eens kriegelig van, maar nu denk ik: ha, het is rijkdom. ;)

    Enne .. ga zo door!!!!

  3. Interessant stuk Lauri.
    Ik zag een jaar of 10 geleden een film ‘Ma vie en rose’ over een jongetje dat een meisje wilde zijn. Hele knappe film; er werd op een luchtige manier getoond hoe 1 kind dat in contact met zijn gevoel staat, een hele omgeving in beweging kan brengen.

    http://www.sonypictures.com/classics/mavieenrose/

  4. Ter info: in deze link staat vlak onder jouw naam Lauri,
    de Gender Library en Gendertheek van Maarten – Mare van Hove

    http://www.thefemininetouch.nl/index.php?pag=artikel&art_id=230&tel=0

  5. 5
    Maarten - Mare 
    donderdag, 12. maart 2009

    Hey Lauri

    Wow zeg, dank je voor dit artikel! Misschien wordt de wereld via sommige harten ondertussen inderdaad rijker, wijzer en warmer, want je zeer terechte opmerkingen zijn dingen die ik zelf al jaren in me voel maar waarrond ik in dagelijkse omgang maar steeds weer mee tegen muren blijf botsen… Ik heb er geen twijfel over dat ik in pakweg het Amerika van het jaar 1800 of ervoor als indiaan als two-spirit zou scoren en ik me daar – zeer ongelijk onze eigen samenleving – behoorlijk ‘heel’ en gelukkig zou kunnen voelen, ook zeer ongelijk onze eigen samenleving… Maar ja, onze ontdekkingsreizigers, conquistadores en missionarissen hebben overal deze variatie in gender- en seksualiteit met wortel en tak proberen uitroeien als sodomie… En ik voel te snakken naar een wereld die had kunnen bestaan mét deze waardering… Of een terugkeer ernaar…

    @ Sandra: wat ik graag kwijt wil over je bijdrage, is dat de wens van vrouwen om als man door het leven te gaan ‘omdat het statusverhogend zou zijn’, volgens mij alweer een Westers patriarchale interpretatie en/of feministische reactie daarop is volgens mij. Jazeker dat was zo in pakweg de Balkan of bij die talloze vrouwen die ‘als man’ zeeman of soldaat werden. Maar ik denk niet dat we dat kunnen extrapoleren naar samenlevingen waarin pakweg two-spirits konden bestaan (bv bij de indianen) omdat daar vrouwelijkheid anders maar niét lager werd ingeschat. Ik weet dat de inschatting van deze traditie verandert doorheen de geschiedenis, en ik word zelf ook ‘kriegelig’ te zien hoe tweedegolf feministen over gans de wereld veronderstelden dat zowel patriarchaat als de ingebakken mannelijke neiging om vrouwelijkheid lager in te schatten of lager te duwen als universeel in te schatten – en daar ben ik allesbehalve van overtuigd, volgens mij is ook DAT een produkt van onze euraziatische cultuur – en waren er dus genoeg culturen, verbonden met de kringloop van de natuur, die de wijsheid hadden om mannelijkheid/vrouwelijkheid te zien als twee broodnodige kanten van dezelfde munt ‘mens’ of ‘dier’ of ‘natuur’ in het geheel… Iemand die doorheen openlijk transgender-gedrag in diens stam een gewaardeerde plaats vond, vind ik een duidelijk bewijs hiervan. Maar dat kan ook mijn eigen intuïtie zijn hieromtrent.

  6. 6
    Maarten - Mare 
    donderdag, 12. maart 2009

    Mag ik nog twee boeken aanraden voor mensen die meer interesse hebben in dit thema:

    - The Spirit and the Flesh, Walter Williams
    - Changing Ones, Will Roscoe

    Zéér goeie studies over two-spirits, verbreden énorm je kijk op gendervariatie, maar ik wens wel toe te voegen dat beide auteurs homoseksueel zijn en dus dat hun interpretatie een naar mijn aanvoelen een te groot belang hechtten aan de homoseksualiteit van de two-spirits, waar naar mijn eigen gevoel gendervariatie de kern was. Maar goed zoals ik al zei heeft elke auteur de neiging om een eigen interpretatie te laten doorwegen dus je oordeelt best zelf denk ik.

    Via mijn mailadres marevanhove@gmail.com kan je met een basic mailtje ook één en ander aan extra info bekomen, waaronder een eigen studie over het onderwerp (waarvan ik het uiteindelijke gevoel heb dat ik de clue nog mis, tja…)

  7. @Maarten – Mare:
    Precies dat wat je aangeeft speelde door mijn hoofd toen ik het opschreef over man-worden i.v.m. statusverhoging. Want ik ben natuurlijk ook zwaar geconditioneerd (geraakt) door onze patriarchale cultuur. Dus interpreteer ik zaken wel correct? Ik stel mezelf daar ook voortdurend (tot vermoeiens toe ;) ) vragen over.
    Ik vind het in ieder geval een geweldig idee, dat er buiten mijn gebruikelijke Westerse interpretatie van de werkelijkheid, nog een enorme arena van andere mogelijkheden ligt.

Leave a Reply